आज आपण 21 व्या शतकात जगत आहोत. आज मुली शाळेत जातात, विमाने चालवतात, देशाच्या राष्ट्रपती होतात. हे चित्र आपल्याला इतके सवयीचे झाले आहे की, यामागे किती मोठा संघर्ष दडलेला आहे, याचा आपल्याला अनेकदा विसर पडतो. आज 3 जानेवारी, भारताच्या पहिल्या महिला शिक्षिका, क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांची जयंती. आज आपण जी प्रगती पाहतोय, त्याची पायाभरणी ज्या माऊलीने केली, त्यांच्या चरणी नतमस्तक होण्याचा हा दिवस.
अज्ञानाच्या अंधारात पेटलेली पणती
सावित्रीबाईंचा जन्म 1831 मध्ये झाला. तो काळ असा होता की, स्त्रियांनी घराचा उंबरठा ओलांडणे तर दूरच, पण शिक्षणाचे नाव घेणेही महापाप समजले जायचे. अशा काळात महात्मा जोतिबा फुले यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला आणि त्यांच्या आयुष्याला एक वेगळीच कलाटणी मिळाली. जोतिबा हे केवळ त्यांचे पती नव्हते, तर ते त्यांचे गुरु आणि मार्गदर्शकही होते. जोतिबांनी सावित्रीबाईंना पहिले अक्षर गिरवायला शिकवले आणि तिथेच एका क्रांतीची बीजे रोवली गेली.
संघर्षाचा हिमालय आणि सोसलेला अपमान
1 जानेवारी 1848 रोजी पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू झाली. पण हे इतके सोपे होते का? नक्कीच नाही. जेव्हा सावित्रीबाई घरातून शाळेत शिकवण्यासाठी बाहेर पडत, तेव्हा लोक त्यांच्यावर अक्षरशः शेण, दगड आणि चिखल फेकत असत.
जरा कल्पना करा त्या परिस्थितीची! रोजचा हा अपमान, शिव्याशाप सहन करणे किती कठीण असेल. पण सावित्रीबाई डगमगल्या नाहीत. त्या आपल्या पिशवीत एक जास्तीची साडी ठेवत. शाळेत पोहोचल्यावर खराब झालेली साडी बदलून त्या मुलींना शिकवत आणि परतताना पुन्हा तीच खराब साडी नेसून घरी येत. त्यांच्या या धैर्यापुढे आणि जिद्दीपुढे अखेर समाजाला झुकावे लागले. त्यांचा हा त्याग केवळ शिक्षणासाठी नव्हता, तर तो स्त्रीच्या आत्मसन्मानासाठी होता.
शिक्षणापलीकडचे महान कार्य
सावित्रीबाईंची ओळख केवळ शिक्षिका म्हणून मर्यादित ठेवणे त्यांच्यावर अन्याय ठरेल. त्या एक महान समाजसुधारक होत्या.
- विधवा पुनर्विवाह आणि बालहत्या प्रतिबंध: त्या काळी विधवांची स्थिती अत्यंत दयनीय होती. केशवपनासारख्या दुष्ट प्रथा सुरू होत्या. सावित्रीबाईंनी याविरोधात लढा दिला. इतकेच नाही तर, विधवा मातांच्या मुलांसाठी त्यांनी स्वतःच्या घरात ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ सुरू केले. काशीबाई नावाच्या विधवेच्या मुलाला (यशवंत) त्यांनी दत्तक घेतले आणि त्याला डॉक्टर बनवले. ही कृती त्या काळाच्या कित्येक पावले पुढे होती.
- सत्यशोधक समाज: जोतिबांच्या निधनानंतर सत्यशोधक समाजाची धुरा सावित्रीबाईंनी अत्यंत समर्थपणे सांभाळली. दुष्काळात शेतकऱ्यांसाठी आणि गोरगरिबांसाठी त्यांनी अन्नाची सत्रे चालवली.
शेवटच्या श्वासापर्यंत समाजसेवा
1897 मध्ये पुण्यात प्लेगची भयंकर साथ आली होती. लोक एकमेकांना सोडून पळत होते. अशा वेळी ही माऊली आपल्या जीवाची पर्वा न करता रुग्णांची सेवा करण्यासाठी धावली. मुंढव्याबाहेर त्यांनी रुग्णांसाठी दवाखाना उघडला. स्वतःच्या पाठीवरून रुग्णांना दवाखान्यात पोहोचवले. दुर्दैवाने, रुग्णांची सेवा करताना त्यांनाही प्लेगची लागण झाली आणि 10 मार्च 1897 रोजी या क्रांतीज्योतीची प्राणज्योत मालवली.
आजचे महत्त्व
आज सावित्रीबाई फुले यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करताना, केवळ त्यांच्या फोटोला हार घालणे पुरेसे नाही. त्यांनी जो समतेचा आणि शिक्षणाचा वसा घेतला होता, तो पुढे नेणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. आज जेव्हा आपण एखाद्या यशस्वी महिलेला पाहतो, तेव्हा तिच्या यशामध्ये सावित्रीबाईंच्या संघर्षाचा एक अंश असतो, हे आपण विसरता कामा नये.
त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!