🚩 शिवचरित्र प्रश्नमंजुषा – भाग 3’🚩(Part 3)

जय शिवराय! शिवराय मनामनात- शिवचरित्र घराघरात या संकल्पनेने सुरू झालेल्या आपल्या 26 दिवसाच्या पर्वाचा आजचा तिसरा दिवस. Spardha IQ घेऊन आले आहे आपल्यासाठी शिवचरित्र प्रश्नमंजुषा भाग 3 सोबतच काही इतिहासातील शिवकालीन प्रसंग ज्याचे वर्णन ऐकताच डोळ्यासमोर एक एक प्रसंग उभा राहतो आणि अशाच प्रसंगावर आधारित , शूरवीरांवर आधारित हा प्रस्तुत लेख आणि आपली शिवचरित्र प्रश्नमंजुषा भाग 3 आहे,

शिवकाळातील सुवर्णपानांचा रोमांचक प्रवास

‘जय भवानी, जय शिवाजी!’ हा केवळ एक जयघोष नाही, तर ती प्रत्येक मराठी माणसाच्या रक्तात सळसळणारी एक ऊर्जा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास म्हणजे केवळ सनावळ्या आणि युद्धांची यादी नव्हे, तर ती एक ज्वलंत प्रेरणा आहे जी आजही आपल्याला मार्गदर्शक ठरते. आपण जेव्हा ‘शिवचरित्र प्रश्नमंजुषा (भाग 3 )’ सोडवतो, तेव्हा आपण नकळत त्या दैदिप्यमान इतिहासाच्या पाऊलखुणांवरून पुन्हा एकदा चालत असतो.

‘हिंदवी स्वराज्य’

स्वराज्याचे स्वप्न सत्यात उतरवणे ही काही सोपी गोष्ट नव्हती. याची सुरुवात झाली ती रायरेश्वराच्या मंदिरात घेतलेल्या ‘हिंदवी स्वराज्य’ स्थापनेच्या भीषण प्रतिज्ञेने. शिवनेरीवर जन्माला आलेल्या एका बालकाने पुढे जाऊन मुघल आणि आदिलशाहीसारख्या बलाढ्य सत्तांना हादरे दिले. स्वराज्याची पहिली राजधानी ‘राजगड’ साक्षी आहे त्या सुरुवातीच्या संघर्षाची. जिजामातांचे संस्कार, जे स्वतः लखुजीराव जाधवांसारख्या पराक्रमी घराण्यातील होत्या, त्यांनी शिवबांचे व्यक्तिमत्त्व घडवले.

महाराजांची दूरदृष्टी

महाराजांची दूरदृष्टी अफाट होती. ‘ज्याचे आरमार, त्याचा समुद्र’ हे ओळखून त्यांनी सिंधुदुर्गसारखे जलदुर्ग उभारले आणि मायनाक भंडारींसारख्या निष्ठावंतांकडे आरमाराची धुरा सोपवली. स्वराज्याचे गुप्तहेर खाते इतके सक्षम होते की, बहिर्जी नाईकांसारख्या गुप्तहेरांमुळे शत्रूच्या गोटातील इत्यंभूत माहिती महाराजांपर्यंत पोहोचत असे. आग्र्याच्या कैदेतून सुटका हा प्रसंग तर आजही अंगावर काटा आणतो. जीवावर उदार होऊन महाराजांना मदत करणारे सहकारी आणि कृष्णजी पंतांसारख्या व्यक्तींकडे संभाजी राजांना सुरक्षित ठेवण्याचे धाडस, हे सर्व अद्भुत आहे.

प्रवासातील सर्वोच्च बिंदू

या प्रवासातील सर्वोच्च बिंदू म्हणजे १६७४ चा ‘राज्याभिषेकाचा’ सोहळा. रायगडावर जेव्हा महाराजांनी ‘क्षत्रियकुलावतंस’ आणि ‘सिंहासनाधीश्वर’ या पदव्या धारण केल्या, तेव्हा खऱ्या अर्थाने रयतेला त्यांचा राजा मिळाला. राज्याचा कारभार सुरळीत चालवण्यासाठी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना झाली, ज्यात मोरोपंत पिंगळेंसारखे अनुभवी पेशवे होते. या सोहळ्याचे महत्त्व इतके होते की, हेन्री ऑक्झेंडनसारखा इंग्रज वकीलही नजराणा घेऊन रायगडावर हजर होता.

समर्थ रामदासांनी दिलेला संदेश

केवळ युद्धच नाही, तर कधीकधी माघारही घ्यावी लागते हे ‘पुरंदरच्या तहा’वरून समजते, जिथे स्वराज्यासाठी २३ किल्ले देण्याचे दुःख महाराजांनी पचवले. समर्थ रामदासांनी दिलेला ‘मराठा तितुका मेळवावा’ हा संदेश आजही तितकाच लागू पडतो.

हा सर्व इतिहास आजही रायगडावरील जगदीश्वर मंदिरासमोर असलेल्या महाराजांच्या समाधीपाशी नतमस्तक झाल्यावर डोळ्यांसमोर उभा राहतो. ही प्रश्नमंजुषा म्हणजे त्या महान इतिहासाची उजळणी करण्याची आणि स्वतःला तपासण्याची एक संधी आहे. चला तर मग, या ऐतिहासिक प्रवासात सहभागी होऊया आणि शिवचरित्राचा हा अमूल्य ठेवा जपण्याचा प्रयत्न करूया.