एक रोमांचक ऐतिहासिक प्रवास
‘जय भवानी, जय शिवाजी!’ हा केवळ एक जयघोष नाही, तर ती प्रत्येक मराठी माणसाच्या रोमारोमात भिनलेली एक ऊर्जा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे चरित्र म्हणजे एक महासागर आहे. आपण जितके त्यात खोल जाऊ, तितकी नवीन आणि प्रेरणादायी रत्ने आपल्याला गवसतात. इतिहासाच्या पुस्तकातील सनावळ्यांच्या पलीकडे जाऊन जेव्हा आपण शिवकाळातील माणसे, प्रसंग आणि महाराजांची दूरदृष्टी समजून घेतो, तेव्हा खऱ्या अर्थाने ‘स्वराज्य’ म्हणजे काय होते, हे उमजते.
आज आपण अशाच काही ऐतिहासिक पैलूंवर प्रकाश टाकणार आहोत, ज्यांचा समावेश आपल्या ‘शिवचरित्र प्रश्नमंजुषा (भाग ७)’ मध्ये करण्यात आला आहे. हा केवळ प्रश्नांचा खेळ नसून, त्या काळातील रोमांचक प्रवासाचा एक अनुभव आहे.
स्वराज्याची संकल्पनाच मुळात किती व्यापक होती!
स्वतः महाराजांनीच पत्रांमध्ये सर्वप्रथम ‘स्वराज्य’ या शब्दाचा वापर केला होता. हे स्वराज्य उभे राहिले ते अठरापगड जातींच्या मावळ्यांच्या निष्ठावान रक्तावर. स्वराज्यासाठी पहिले बलिदान देणारे वीर बाजी पासलकर असोत, किंवा गुप्तहेर खात्याची धुरा सांभाळणारे रामोशी समाजातील बहिर्जी नाईक असोत; प्रत्येकाचे योगदान अमूल्य होते. महाराजांचे मोठेपण यात होते की त्यांनी माणसातील गुण ओळखले. नेशरीच्या लढाईत प्राणांची आहुती देणारा ‘सिद्धी हिलाल’ हा पराक्रमी सरदार स्वराज्याचा अविभाज्य भाग होता, हे विसरून चालणार नाही.
महाराजांच्या पराक्रमाला त्यांच्या दूरदृष्टीची जोड होती. त्यांना माहित होते की ज्याचे आरमार, त्याचाच समुद्र! म्हणूनच त्यांनी ‘घेरिया’ जिंकून त्याचे नाव ‘विजयदुर्ग’ ठेवले आणि जंजिऱ्याच्या सिद्धीला शह देण्यासाठी थेट त्याच्या समोर समुद्रात ‘पद्मदुर्ग’ उभा केला. भारतीय आरमाराचे जनक म्हणून त्यांची ओळख उगाच नाही. त्यांच्याकडे असलेल्या भवानी, जगदंबा आणि तुळजा या तीन प्रसिद्ध तलवारी केवळ शस्त्रे नव्हती, तर ती स्वराज्याच्या रक्षणाची प्रतीके होती.
अंगावर काटा आणणारे इतिहासातील काही प्रसंग
आग्र्याच्या कैदेतून सुटका हा प्रसंग एखाद्या थरारपटापेक्षा कमी नाही. यावेळी महाराजांना टोपलीत बसवून बाहेर काढण्यासाठी जीवावर उदार झालेले हिरोजी फर्जंद आणि मदारी मेहतर यांच्यासारखे जिगरबाज साथीदार होते, म्हणूनच हा इतिहास घडला. तसेच, लाल महालात घुसून शाहिस्तेखानाची बोटे कापण्याचे धाडस केवळ शिवरायच करू शकत होते.
या सर्व दैदिप्यमान इतिहासाची उजळणी करण्यासाठी आणि आपले ऐतिहासिक ज्ञान तपासण्यासाठी ही विशेष प्रश्नमंजुषा (भाग ७) तयार करण्यात आली आहे. यात महाराजांच्या आजोबांपासून (मालोजी राजे) ते संभाजी महाराजांच्या समाधीस्थळापर्यंत (वढू बुद्रुक), आणि कवी भूषणांच्या ‘शिवबावनी’तील ५२ कडव्यांपासून ते शिवकाळातील ‘होन’ या सोन्याच्या नाण्यापर्यंत अनेक महत्त्वपूर्ण प्रश्नांचा समावेश आहे.
चला तर मग, या ऐतिहासिक प्रवासात सहभागी होऊया. आपले ज्ञान तपासा, नवीन गोष्टी शिका आणि शिवचरित्राचा हा जाज्वल्य वारसा अभिमानाने जपुया.
तुम्ही ही प्रश्नमंजुषा सोडवण्यासाठी तयार आहात का?
